علاقه به زندگی مدرن

حاج محمدتقی برخوردار نسل سوم از خانواده برخوردارها بود كه از زمان ناصر‌الدین شاه در یزد به تجارت مشغول بودند. نام «برخوردار» به این دلیل به آنها نسبت داده شده بود كه واقعاً صاحب مال و مكنت بسیار بودند. پدر حاج محمدتقی برخوردار‌ در یزد تجارتخانه داشت و از هند چای و رنگ و پارچه وارد می‌كرد و به شهرهای مختلف ایران می‌فرستاد.

حاج محمدتقی برخوردار از كودكی در تجارتخانه پدر كار می‌كرد تا اینكه 18‌ساله شد و دیپلم گرفت و به بهانه تحصیل به تهران آمد. اما به تحصیل در دانشگاه رغبتی نداشت، كار دولتی را نیز نمی‌پسندید و بیشتر دلباخته تجارت بود. در تهران حجره‌ای در سرای امید روبه‌روی مسجد شاه خرید و تجارت را پیشه كرد. كارت بازرگانی نداشت و تا سال‌ها به نمایندگی از پدر و سه برادر دیگرش در شركت خانوادگی پدر كار می‌كرد. پس از فوت پدر در 1340 بود كه برادران برخوردار مستقل شدند و محمدتقی به همراهی برادرش هاشم كار را پی گرفت. پدر مذهبی نگران منحرف شدن اخلاق پسر بر اثر آزادی‌های زندگی در تهران بود اما شواهد نشان می‌دهد كه این اتفاق نیفتاد و همه اطرافیان می‌گویند محمدتقی راستی و سلامت نفس و نماز را تا آخر حفظ كرد.

محمدتقی تا 25‌سالگی به صادرات و واردات در شركت پدر مشغول بود و پس از استقلال به واردات وسایل مدرن خانگی پرداخت. برخلاف پدر كه خرید و فروش محصولات كشاورزی را پیشه كرده بود، محمدتقی علاقه عجیبی به وارد كردن لوازم مدرن زندگی آن روزها مثل پنكه، رادیو،‌ یخچال و ماشین حساب داشت. 15 سال طول كشید كه او به فكر ساختن همین وسایل در ایران بیفتد. این كار در آن زمان جسارت بسیاری می‌خواست.

 

۱۳ شركت در ۱۵ سال

برخوردار با اینكه تحصیلات دانشگاهی نداشت،‌ دارای فكر مدرنی در مدیریت شركت‌هایی بود كه تاسیس می‌كرد. این فكر در زندگی خانوادگی او نیز نمایان بود. در 33‌سالگی تصمیم به ازدواج گرفت و برای این كار، زنی را كه قبلاً ازدواج كرده بود و بچه هم داشت انتخاب كرد. این كار با سنت رایج آن سال‌ها جور درنمی‌آمد‌ اما برخوردار اعتنایی به این مسائل نداشت.

او در سال 38 شركت پارس‌الكتریك و در سال 47 شركت تهران‌الكتریك را برای واردات و گرفتن نمایندگی شركت‌های معتبر بین‌المللی بنا نهاد. او به تدریج نمایندگی شركت‌های توشیبا، آكائی، سان سوئی، سیكو، جنرال الكتریك، كندی، الیوتی و دووال را به دست آورد.

از سال 41 برخوردار دست به كار تولید برخی از محصولاتی شد كه وارد می‌كرد. این كار برای تاجر جوانی كه می‌خواست پیچیده‌ترین محصولات آن روزگار را تولید كند، خطر بزرگی محسوب می‌شد. اولین شركتی كه تاسیس كرد، شركت باتری‌سازی بود. در سال 41 با همكاری شركت ری.او.واك امریكا، در سه قطع باتری تولید كرد كه بر آن «قوه پارس» نام نهاد. ابتدا امریكایی‌ها 85 درصد سهام شركت را در اختیار داشتند اما چند سال كه گذشت، برخوردار توانست 70 درصد سهام را از آن طرف ایرانی كند. قوه پارس در 12 سال، سه كارخانه تاسیس كرد.

یك سال بعد، در سال 42 حاج محمدتقی بزرگ‌ترین كار زندگی‌اش را انجام داد و شركت پارس‌الكتریك را تاسیس كرد. او موفق شد در كارخانه‌های این شركت رادیو و تلویزیون بسازد و در سال 56 تلویزیون رنگی هم تولید كرد. محصولات این كارخانه تحت لیسانس توشیبا، شاوب لورنس و بعدها گروندیك بود. پارس‌الكتریك در اوج كار خود، سالانه 200 هزار دستگاه رادیو و تلویزیون تولید می‌كرد.

پارس‌توشیبا كه اكنون به پارس‌خزر معروف است، از دیگر شركت‌هایی بود كه برخوردار در سال 47 پایه‌گذاری كرد. او با همكاری توشیبا و بانك توسعه صنعتی و معدنی این كار را انجام داد و در كارخانه‌هایش آبمیوه‌گیری، پنكه،

چرخ گوشت، بخاری، هواكش و پلوپز ساخت. قرار بود در همین شركت ماشین لباسشویی، اتو و كولر گازی هم تولید كند كه به انقلاب برخورد. شركت لامپ پارس توشیبا هم در همان سال شكل گرفت و لامپ رشته‌ای و فلورسنت تولید كرد. فعالیت‌های برخوردار به تدریج توسعه می‌یافت و بالا رفتن قیمت نفت و رونق اقتصادی نیز به آن كمك می‌كرد. البته او پیش از گران شدن نفت، شش شركت تاسیس كرده بود. برخوردار در سال 54 شركت لوازم خانگی پارس را با همكاری جنرال الكتریك امریكا راه‌اندازی كرد تا در ایران یخچال و فریزر و ماشین لباسشویی بسازد. این شركت اكنون یكی از شركت‌های مهم لوازم خانگی ایران است.

برخوردار تنها به لوازم خانگی بسنده نكرد. او تصمیم گرفت شركت‌هایی تاسیس كند كه به طور تخصصی لوازم برقی تولید می‌كنند. با همین فكر، در سال 51 شركت ورشكسته كالای الكتریك را خرید تا سرپیچ و كلید و پریز تولید كند و بعدها به ساخت انواع ساعت سیكو رو آورد. در سال 54 با همكاری لگراند فرانسه و بانك توسعه صنعتی و معدنی، شركت كالای الكتریكی البرز را تاسیس كرد كه كارش تولید انواع كلید و پریز، دوشاخه، آنتن و فیش تلویزیون بود.

كشاورزی یكی از سنت‌ها در خاندان برخوردار بود و او در اوج روزگاری كه تلویزیون و پلوپز تولید می‌كرد، به فكر تاسیس شركتی برای كشاورزی و صادرات محصولات خصوصاً پسته كه سنت خانوادگی‌اش بود، افتاد. در سال 51 شركت كشت و صنعت جیرفت را تاسیس كرد. این شركت توانست یك سردخانه، كارخانه رب گوجه‌فرنگی و كارخانه تن ماهی داشته باشد. در همان دوران برخوردار به تولید فرش هم رو آورد و شركت فرش پارس را تاسیس كرد. در سال 50 این شركت كار خود را برای تولید فرش ماشینی، موكت و موكت نمدی شروع كرد. فناوری كارخانه‌های این شركت از آلمان و سوییس و انگلستان آمده بود. برخوردار تولیدی لباس هم داشت. او در سال 54 شركت پوشش را راه‌اندازی كرد كه مخمل، حوله، بلوجین، جوراب و لباس زیر تولید می‌كرد.

حاج محمدتقی با اینكه نیروی خود را بر لوازم خانگی متمركز كرده بود اما در دیگر صنایع نیز دستی داشت. او در سال 52 سه شركت كارتن البرز، كاشی پارس و سرامیك البرز را تاسیس كرد. كارخانه كارتن‌سازی او

دو بار سوخت و تجهیزاتش از بین رفت اما دوباره با اصرار برخوردار احیا شد. برخوردار به عنوان سهامدار نیز در چند شركت از جمله لامیران (تولید انواع تیغ)، سیمان كرمان، آبگینه (تولید انواع شیشه) و كمپرسورسازی ایران (تولیدكننده تجهیزات مورد نیاز لوازم خانگی پارس) سهامدار بود. اشتیاق و تبحر او در اقتصاد باعث شد به عضویت هیات مدیره سه بانك و یك شركت بیمه نیز دربیاید. او در 15 سال 13 شركت تاسیس كرد و بهترین دوران تولید لوازم خانگی ایران را گذراند.

روش مدیریتی او نیز مدرن بود. برای مثال تبلیغات برای برخوردار بسیار مهم بود. محصولاتش بروشور داشت و در شهرهای مختلف نمایندگی مجاز داشت و سرویس سیار را برای تعمیر محصولات در منازل راه‌اندازی كرد. او به تدریج در كنار شركت‌های تولیدی تلاش كرد شركت‌های خدماتی و سرمایه‌گذاری مجزایی درست كند. بر اساس روش‌های نوین مدیریت، بخش صنعت را از بخش بازرگانی و خدمات جدا كرد. به همین دلیل شركت پارس‌شید و شركت خدمات پارس را تاسیس كرد تا بخش فروش شركت لوازم خانگی پارس و پارس‌توشیبا را بر عهده بگیرند. شركت‌های صنعتی پارس‌توشیبا و لامپ پارس توشیبا هم شركت سرمایه‌گذاری پارس‌توشیبا را بنا نهادند تا سرمایه‌گذاری از تولید جدا باشد.

فراموشی

گاهی گفته شده برخوردار با تولید محصولات پیچیده در ایران، تنها مونتاژ انجام داده است اما برخی نیز در پاسخ گفته‌اند برخوردار توانست با كارخانه‌هایش، فناوری‌های پیچیده آن روز را وارد ایران كند و به تدریج آنها را در ایران با مدیران و كارگران ایرانی بسازد و در برخی موارد از شركت خارجی جدا شود. مخالفان برخوردار به او خرده گرفته‌اند كه باعث رواج مصرف‌گرایی در ایران شده است و موافقان نیز بابت بومی كردن فناوری در كارخانه‌ها او را تحسین كرده‌اند.

از شركت‌هایی كه برخوردار تاسیس كرد، شركت پوشش‌، ری. او. واك، كشت و صنعت جیرفت و فرش پارس تعطیل شده‌اند و برخی شركت‌ها مانند لوازم خانگی پارس، پارس‌خزر، لامپ پارس، سرامیك البرز و كاشی پارس به كار خود ادامه می‌دهند. اما برخوردار پس از عمری تلاش مستمر برای صنعت لوازم خانگی،‌ آن روزها را هیچ به یاد نمی‌آورد. 13 سال پس از مصادره شدن كارخانه‌هایش‌ توانست تعدادی از آنها را بازپس گیرد اما دیگر پیر شده بود و نای كار كردن شبانه‌روزی دهه 50 را نداشت. سكته سال 74 هم به این ناتوانی افزود و به تدریج آلزایمر آن همه جوش و خروش را از او گرفت و گوشه‌ای نشاند. از آن همه فعالیت كارنامه‌ای مانده به شكل كتاب كه علی‌اصغر سعیدی و فریدون شیرین‌كام تحت عنوان «موقعیت تجار و صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی: زندگی و كارنامه حاج محمدتقی برخوردار» نگاشته‌اند. شاید اگر آنان گزارش تلاش‌های برخوردار را چاپ نكرده بودند، مصرف‌كنندگان لوازم خانگی پارس نیز به همان آلزایمری دچار می‌شدند كه خود برخوردار را گوشه‌نشین كرده است.

برگرفته از سایت روزنامه شرق